Tobacco Documents Online

WIAD. LEK., 1986, XXXIX, 13 RRUIVOIV ZEM~A, JOLA~TA ~W~TIV~CKA, ROEEET EA~AgZK WSPOLODDZIA~YWANIE DYMU TYTONIOWEGO I PRZEM¥S~OW¥CH AEROPOLUTANTOW (P¥~Y, GAZ¥, OPARY) W MIKRO~RODOWISKACH PRACY A RYZYKO RAKA KRTANI U M~ZCZYZN Z Instytu, tu Onkologfi, Oddzial w Gliwicach Dyrektor Instylutu: lek. S. Analiz0wano 328 ~rzy, padkSw .raka krtani u m~czyzn (i 656 przy- .padk6w ken~elnych, t]. nie mhorych w o,g61e na now~two~y zlolliwe .m~Zczyzn) w od~iesieniu .do wy.palanego w .ci~gu dnia ty~<>niu (i okresu .palenia) l~aznie z r6~ny.mi rodza~a.mi nara~e~ w ~rodowi~ka, ch pra, cy, ,%~. pyla.mi, gazami, oparami (s~mois.tnymi lub w kom,bina.cjach) o r6±- norodnych wlasno..4ciach iizykechemicznych, a iak#,e z o'kresern na.ra~.eA o.raz ~iru~ur~ zewodowg. Stwierdzono, ~e .dlugo~rwale (~i Ia%),pale- nie ty~<>niu z ~edn<~czea.nym naraZeniern rm ~rzemyslowe zanieczy.azcze- nia w mie~s'cu pracy powodu~e is~o~my wzrosi ryzyka raka krhani, szczag61nie w~r6d .g6r.nik6w k<~palf~ we_gla ka.miennego, co ~ednak wy- maga .da=1.szy~ch weryfikac]i, aby m6wid o zawo,do.wym %le r~ka kr%ani w te.~ grupie pracu~cych. (W~d. Lek., 195S, $~m ~9, nr I~). Zachorowalno~6 na raka kr%ani (zwlaszcza w~r6d m~czyzn) w wielu krajach lub wybra.nych regionach tych kraj6w dynamicznie wzrasta (3, 30). Podobnie jest z populacj~ m~czyzn w Polsce. W latach 1963--72 zarejestrowano w kraju 10 162 przypadki zachorowafl na raka krtani w~r6d m~czyzn (4,6°/0 og6tu zachorowafl na nowotwory u m~czyzn), co dawato cz~sto~6 6,9/100 tys. W latach 1973--82 stwierdzono jui 18 070 przypadk6w (5,5°/~ z og6tu) i jednocze~nie wzr6s~ wskainik cz~sto~ci zachorowafi do 10,4/100 tys. Cz~sto~d zachorowafl mi~dzy 1963--72 i 1973n82 wzrosla ai o 50,7~/~ (20). Poszukuje si~ racjonalnych przyczyn tak gwattownego wzrostu za- chorowafi na raka~ krtani. W~r6d czynnik6w etiologicznych wymienia si~ najcz~.4cie]: palenie tytoniu, nara+~enie na pyty, gazy lub opary z rSi- nych proces6w technologicznych w mikro~rodowiskach pracy, a tak~.e spo~yeie alkoholu (cho6 cz~ciej jako wsp6tczynnik z paleniem tytoniu); (6, 15--18, 22, 24, 27, 32). Wydaje si~, ~e mniej warto~ciowe ss~ takie prace, kt6re analizuj~ efekt zachorowafl tylko od strony struktury za- wodowej, bez oceny specyfiki nara~efl (ryc. 12, 13, 37). raka krtani, przy uw~gl~dnieniu ~l~cznego oddziatywania dymu tytonio- wego i pylowo-gazowo-oparowych zanieczyszczeA w miejscu pracy (wraz z okresami oddziatywania i struktur% zawodow~), w populacji 3P.8 ch6rych na raka tego narzs<du i 656 nie chorych na nowotwory m~czyzn. Analizie typu ,,case-control" poddano 328 chorych na raka krtani m~- czyzn oraz 656 przypadk6w kontrolnych. 328 chorych m~.czyzn leczo-

Ta bela I. Ryzyko wzgl~dne (tR) zachorowafi ha raka krtani wkorelacji z paleniem t,ytoniu (papierosY bez filtrai i nara~eniami w mikrogrodowiskach pracy Palenie tytoniu 4igdy nie ~ara~efii Nara~eni w mikro~rodoWiskach praey na mikrohrodowisku pracy pyty pyty~-gazy pyly +opary gazy . ~ gazy +opary (RR) ~a (RR) ~ (RR) 7.a (RR) %a (RR) 7~~ (RR) %~ Nie pal~cy w og61e pal~tcy papierosy bez filtra: 1~10 sztuk/dziefi. 11--15 ,, 16---20, ,, 21~25 ,, 26--30 ,, 31---40 --,,-- > 40 ,, Pal~cy papierosy bez filtra og61em 1,52 0,0.002(Y) 1,66 0,14(Y) 3,6"* 6,76 3,03 - 0,34(Y) ~ 4,56*** 5,42(Y) 1,99 1,42' " 3,75'*!. 6,94 • .9,11 1;65(Y) -- -- 2,28 0,01(Y) 1,97 2,21 1,52 0,82 2,28*** 4,07 .... 4,56** 7,8 3,9 3,09iY) 0,46 0,07(Y) 1,52 .0,0002(Y) 2,28 0,93(Y) 4,56'*"; 9,14 '~ 4,56 0,78(Y) 0,48 0,29(Y) 3,31 3,11(Y) 4,56** 8fl2 4,56 : 1,63(Y~" .1,14 0,25(Y) 0,76 0,08(Y 2,85 1,46(Y) 1,96 0,19(Y) 6'38** 6,25 -- -- .4,56 0,04(Y) 1,82 0,02(Y) 4,56 1,63(Y) 4,56***** 3,t5(Y) 4,56 0,04(Y) 2,28 0,01(Y)' 1,93 2,58 1,96"**** 2,81 3,21'* 9,78 4,77* 11,44 2,93***** 3,79 0,62 0,11(Y) Obja~nienia: ~ *p (~* ~ It .82) ~< 0,001, **p (Z* ~ 6,63) ~ 0,01,*** p(2a ~ 5,02) ~ 0,025, **** p(%* ~ 3,84) ~ 0,05, p ***** ( ~ ~.~ 2,7) ~< 0,1 ~ statysty- czna istotno~ r6~nic w stosunku do (RR)= 1,00, ~ (Y) popra~ Ca Yatesa do testu Pearsona ~* dla liezebno~ei od 5 do I0. O

T a b c I a II. Ryzyko wzg ".,dn¢ (RR) zachorowafi na raka krtani w korelacji z palcniem tytoniu (papicros'y z filtrem lub b~z filtra ~ fajka, cygara: tzw. palacze mieszani oraz eks-palacze)i nara~:eniami ~ mikro.~rodowiskach pracy Nigdy nie nara~eni ...Nara~efli, w mikro.4rod0wiskach, pracy na I .v mikro~rodowisku " I "pracy pyly pyly-l-gazy ;" pytyq-opary gazy gazy+opary (RR) Z~ (RR) 7.~ (RR) ~a (RR) Xa (RR) Xa (RR) ~a Palenie tytoniu --- 0,0100 N!e pal~ey w og61e 1,00 -- Pal~cy papierosy z filtrem: 1--10 sztuk/dziefi 2,28 0~01CY) ....... 11--15 ,, -- ........ 16--20 ,, -- -- " 2,28 O,12(Y) .3,65 1,76(Y) .... :Pal~cy papierosy z filtrem og61em 1,82 0,02 4,56*** 3,8 7,29* 7,84(Y) 9,11 1,65(Y) ~ Pal~cy papierosy z filtrem ,' lub bez +fajk~ 2,28 O,OI(Y) -- -- " 4,56** 5,42(Y) -- ~ -- PahtcY papierosy z filtrem -" lu~ bez +fajk~-l-cygara -- -- 0,76 0,08 1,4 0,02 -- -- ' Eks-palaeze papieros6w ~ bez filtra 1,34 0,02(Y) 1,14 0,09(Y) 0,43 0,4600 9,11 1,6500 . ~ Eks-palacze papieros6w z filtrem 4,56 0,0400 Obja~nienia: --*p(%~ ~ 6,6 ) ~< 0,01, **p(%~ ~ 5,02) ~ 0,025, ***p(x~ ~2,7)~< 0,1- statystyczna istotno.~6 r6£nie w. stosunku "do (RR) = 1,00, ~ (Y) popra,~, a Yatesa do testu Pearsona ~ dla liezebno~ei od 5 do 20. 0 9886~9890~

892 B. Zemla i ws,p. INr 13 nych byto w Instytucie Onkologii w Gliwicach po raz pierwszy w latach 1980--84 i testowano, ich gt6wnie (przy u~.yciu specjalnego kwestiona- riusza) pod k~tem przebyfej pracy zawodowej i nalogu palenia tytoniu. Grup~ kontroln~ _u.~worzono uwzglq~dniaj~c nast~puj~ce zasady: 1. na jednego chorego w okre~lonym wieku dobierano po dw6ch m~czyzn w ~m sam~ wieku, nigdy nie choruj~cych na ~aden (nawet Iagodny) nowotw6r; 2. m~czy~ni z grupy kontrotnej nie byli w gaden spos6b spokrewnieni z chorymi na raka krtani; 3. w stosunku do m~czyzn grupy kontrolnej zastosowano identyczny tes~ jak dla chorych. W 328 przypa~ach chory~ nowotwory byly potwierdzone badaniem hisfolo- gicznym. Zdecydowanie najcz@stsz~ postaci~ raka byt rak plaskonablon- kowy (94°/o) ..... ~yzyko wzgl~dne .(~) obliezono metod~ Mante!~Haenszela (tab. I, If), stosuj~ do oceny istotno~ci r6inic test Pearsona Chi~ z poprawk~ Yatesa dla ma~ch liczebno~ci (5--10 przypadk6w); (i). Zastosowano takie metod~ regresji liniowej do przedstawienia trend6w w zakresie ryzyka zachorowafl na raka krtani uwzgl~dniaj~c, jako czynniki ryzyka okres palenia i liq~b~ ~pManych w ci~gu dnia papieros6w i naraienia na za- nieczyszczenia przemystowe ~ miejscu pracy (ryc. 1). " ~ " " Krzg~ r~greaji: ~ . 7 --. --. x Ola p~dw ~ opardw s. ,1 RYe. I. Ryzyko wzgl~dne (RR) r~ka krtani w zale~no~ci od palenia papieros6w ; -~a-=~- nara~enia w mi, krogrodowisku pracy, WY~KI I OMO~ENIE Spo~r6d 328 chorych na raka krtani 283 (86,3e/0) pali~o tyto~ w og61e (papierosy, cygara, fajk~; w tyro r6wniei eks-palacze), natomiast z 656 m~iczyzn grupy kontrolnej palilo 525 (80,0e/e). Najliczniejsz~ grup~ stanowili pal~cy papierosy bez filtra: w~r6d chorych takich palaczy bylo ~32 (70,Te/e z og6lu chorych i 82,0e/0 z og61u chorych pal~cych), nato- miast w grupie kontrolnej 419 m@iezyzn (63,90/e z ca~ej analizowanej gzupy i 79,Se/e z og61u pal~cych nie chorych na nowotwory). W~r6d 328

,Nr 13 Dym tytoniowy i przemyslowe aeropolutanty ' 893 na ~zn ~6b 328 Oil- vka ~res z~- os6w ~g61_e 656 hylo 328 chorych, 19 (5,8°/~ z og61u) zidentyfikowano jako palaczy papieros6w z filtrem (frakcja palaczy tego. typu w~r6d hie choruj~cych na raka wyniosla 18 m~iczyzn, tj. 2,7e/~). Tzw. palaczy mieszanych (papierosy fajka q- cygaro w r6*.nych kombinacjach i ilo~ciach) byIo 19 (tj. 5,8e/0 z og61u) w~r6d chorych, a 34 w grupie-kontrolnej~(5,3e/~ calej grupy). Eks-palacze papieros6w z filtrem lub bez -- stano~li w~r6d chorych 4,0~/~ z og61u (13 m~iczyzn), w~r6d hie chorych ?,8~/~ (51 m~iczyzn). Z przedstawionych danych wynika, przy uwzgl~dnieniu rodzaj6w pa- lenia, ie frakcje pal~cych s~ zawsze wi~ksze w~r6d chorych aniieli w~r6d hie chorych, co w konsekwencji rzutuje na wielko~ci wzgl~dnego ryzy- ka, z reguly niekor~stne dla chorych pal~cych. Najliczniejsz~ grup~'palac~ zar6~o w~r6d chorych,, jak i hie cho- rych byli pal~cy od 16 do 20 sztuk papie~os6w bez' filtra w ci~gu dnia. Z og61u 283 pal~cych w~r6d chory@h Sta~owili onf 6,~/% a spo~r6d 525 pal~cych hie chorych 8,4~/a. Frakcje .te-z kolei:~Iko w por6wnaniukdo og6lu pa1~cych papierosy bez filtra stanowily::ai 46,3e/~ .w~r6d chorych i 45,40/0 w grupie kontrolnej. ~ W zasadzie wszyscy pal~cy tytoh, ni~zale~nie 'od iIo~ci i rodzaju pa- lenia, charakteryzuj~ si~ ~s~m ryzyk{em zachorowah na raka krtani. Jednak~e ~ra~nie nale~y tutaj pod~e~i6, ~e :w ppr6wnaniu do nie- pal~cych, ~a ~c do (RR) = 1,00 nie StWi~d~0~r6~nic istotnych sta- tystycznie: (poza jednym przypadkiem,' tj. :~ ~u~ie pal~cych papierosy bez fHtra w ilo~ci 11--15 sztuk/dzie~{~Dl~~-wfeluXnnych populacji po- daje si~ 0 wiele ~isze warto~ci ryzyka, a nie~zadk6 ry~ko to wzrasta proporcjonalnie wraz z ilo~ci~ Wypalanego tytoniu (zwlaszcza papiero- s6w) w ci~gu dnia (14, 28, 38, 41, 42). Palenie..ty%o~i~ hiew~tpliwie przy- czynia si~ do wzrostu zachorowaA na raka k~tani$' hie wiadomo tylko ~ jak~ stopniu, biotic pod uwag~ fakt, ie iSt~p~$ r6~iei inne czyn- niki ryzyka (np. nara~enia zawodowe). ~" ~ " Istnienia rakotw6rczych (i w og61e chorobotw6rczych) substancji w tytoniu, w atmosierze ~miejsc pracy i zamieszkania., w poiywieniu do- wiedziano empirycznie (2, 4, 7~11, 21, 23~ 29, 31, 39)~. InSalowanie dymu tytoniowego powodu~~, erozj~ biony ~luzowej krta- ni (i innych narz~d6w uktadu oddechowego); stud tei najcz~ciej u na- Iogo~ch ~(dtugoletnich) pal~cych ~ra~nie CZ~ciej..~st~puj~ objawy~ typu przedrakowego (6). Np. w okre~lonej popu!acji ~powe zmiany pfzedrakowe krtani (pachydermia, brodawczaki Wieku dojrzalego, leu- koplakie, chroniczne stany zapalne) u palaczy tytoniu ~st~pity w 69,4~/0, a w~r6d ~niepal~cych tylko w 16,~/~. Dalsz~ konsekwencj~ tego a U niepal~cych tylko w 4,2°/o (26).. .._v~_ Istniej~ te~ Dr6by roz~raniczenia czesto~ci raka ~rta~i miedzv czy papmro~ow a iajK~ ~uo cygar -- wl~Ksze] U ~ycN osmm~cn, co w niektSrych analizach siC powiodIo (32, 42), ale w innych (cz~ciej) -- nie {28, 38, 40, 41); ci~gle jednak brak jeszcze doktadnych danych (tak~e statystycznych) na potwierdzenie istotno~ci tej tezy. Opr6cz palenia tytoniu istotnym czynnikiem etiologicznym w raku krtani s~ nara~enia zwi~zane z inhalacj~ zanieczyszczefl o r62norodnym charakterze w mikro~rodowiskach pracy. Najprawdopodobniej wsp6t- oddziMywanie produktSw spalanego tytoniu i r6~norodnych zwi~zkSw chemicznych w miejscu pracy jest podstaw~ inicjacji procesu nowotwo- rowego w obr~bie krtani.

894 B. Zemta i wsp. Nr 13 W~r6d 828 chorych i 656 nie chorych, analizuj~c ich histori~ *.ycia zawodowego, zidentyfikowano pi@ kategorii nara*.efi w mikro~rodowis- -kach pracy: tylko na r6*.norodne i r6*.noirakcyjne pyty, na pyty t~cznie z gazami, na pyty i opary, tylko i wyt~cznie na gazy oraz na gazy i opary. Z dokumentacji wynika, *.e wi~kszog6-chorych i nie chorych m@czyzn byio eksponowanych na tego rodzaju zanieczyszczenia prawie codziennie v¢ ci~gu okre~lonej liczby lat pracy: od kilkunastu minut do kilku godzin, biotic pod uwag~ codzienny czas pracy. Pal~cy papierosy bez filtra i jednocze~nie nara*.eni w miejscu pracy na pyly o r6*.norodny.ch wIasno~ciach fizykochemicznych stanowili t4,a% (47 m~*.czyzn) z og6tu tj. 109 m~*~czyzn z 656).. Najliczniejsz~ grup~ stanowili paI~cy 16--20 papieros6w/dziefi: w~r6d chorych (z 47 ~m~*.czyzn), a w grupie hie chorych 46,8°/0 (ze !09). W zasadzie wraz z~ intensywno~ci~ patenia (liczba .wypatanych .w ei~gu dnia papieros6w),...jednocze~nie pracujae w pylach, wzrasta wzgt~dne ryzyko zachorowa~-~na raka krtani od,. 1,66 (dla pal~cych 1--10 sztuk papieros6w bez filtra na dziefi) do 4,56 (dla pal~cych 40 sztuk), cho6 brak statystycznie i§totnych r6*~nic w stosunku- do niepaI~cyeh i nie nara*.onych, tj. do (I~R) = 1;00. Krzywa regresji wyra~nie obrazuje pogresywno~6 tego zjawiska.. Dla pal~cych papierosy bez iiltra (niezale*.nie".dd liczby w ci~gu dnia) i jednocze~nie nara~onych na pyty analizowa/i:0 okres ekspozycji w przedziatach lat: < 10, 11--20, 21--'30 i > a0~l~t. Od 21 lat. wzwy*. (t~- cznie obydwa okresy) uzyskano istotne dane statystyczne w ryzyku za- chorowafi na raka krtani (1~1~) = 2,0, p/;(~- >~ 2,7/~< 0,1. 21-1etnia i wie- ksza ekspozycja na pyty i dym z papieros6w, bez iiltra zwi@sza ~.-krot- nie ryzyko zachorowania na raka krtani W~st6~tmku. do os6b niepal~- cych i nigdy zawodowo hie nara*.onych ha ,.adne py~. Tak eksponowana frakcja liczyta a7 chorych me*.czyzn (i 82 z grupy kon%rolnej). W~r6d '37 chorych najcz~ciej wyst~powali ~Iusarze oraz pracownicy fizyczni bez okre~loneg.o zawodu (po 18,9~/~),a w grupie kontrolnej r6wnie*. ~Iu- • sarze ('31,7~/~). W obydwu ,grupach ~l_usarzy zanieczyszczenia pytowe, ja- kie zidentyfikowano to: i'o*.nofrakcyjne pyty *.elaza i stali, metali kolo- rowych takich jak: chrom, aluminium, mied~, cynk, ot6w, pyty r6*.nych materiat6w ~ciernych (m. in. kwarcowych, korundowych oraz pyty two- rzyw Sztucznych. (najcz~ciej bakelitu) i azbestu. Pracownicy iizyczni bez zawodu na~a*~eni byli gt6wnie na pyty w~gla i koksu-(przewa~.nie tado-- wacze pracuj~cy v¢ transporcie), cementu oraz r6*~norodnych kruszyw budowlanych (najcz~ciej praeuj~cy na budowach lub przy roztadunku wagon6w kolejowych). Dla ~pal~cych papierosy z filtrem og6lem r6wnie*, uzyskano istotnie wy*.sze ryzyko zachorowaA na raka krtani, uwzgl~dniaj~c jednocze~nie wn}vw nv%6w nrzemvstowvch. Za~adnienia te~o jednak hie rozpatry- wano d£1hj, zvc~a~zcz~ pod-k@em czasu ekspozycji i struktury zawocto- wej, z uwagi na stosunkowo niewielk~ liczb~ przypadk6w. Z ,328 chorych na raka krtani 110 (a~,SP/~) palito papierosy bez filtra, a jednocze~nie w trakcie pracy byli oni nara*.eni na pyly i gazy w mi- kro~rodowiskach (w grupie kontrolnej zto*.onej z 656 m~czyzn frakcja ta liczyta 156 i stanowita ~.'3,8°/o). Ze 110 palaczy najliczniej wyst~pita frakcja pal~cych od 16 do 20 sztuk papieros6w dziennie (41 chorych--. a7,'3% i 82 nie chorych -- 52,6°/0). ttyzyko zachoroveania na raka krtani koreluja.c ekspozycj~ na pyty wraz z gazami i wzrastaj~c~ intensywno~ci~ palenia papieros6w bez filtra bardzo istotnie statystycznie wzras~a i jest

[k~r i~ Dym £ytoniowy i przernys~owe aeropolutanty 89~ nieeo ponad 6-kzotnie wy~sze u naza*.onyeh na pyly i ~azy przemyslowe i jednocze~nie pal~eych SI--40 sztuk papie~os6w/dzief~..Kzzywa re~resji wyra~.nie podkre~la taki charakter zale*~no~ci. A#. 99 (30,20/0 z og6}u 328) i 147 m~*.czyzn nie choryc.h (22,4°/0 z og6lu 656), pracowalo w pylach i gazach, jednocze~nie pal~c pa.pierosy bez iil- ira 21 laG, co w efekcie dalo statystycznie istotny,Stosunkgw0 %vysoki, wska~.nik ryzyka zachorowaA na raka krtani (RR = 3,07, przy ~ ~ 6,63, p ~< 0,01). Zatem okolo-3-krotnie wy*~szym ryzykiem raka krtani cha- rakteryzuje si~ populacja nara*.ona dlugotrwale na pyly i gazy ve miej- scu pracy, przy jednoczesnej inhalacji dymu tytoni.ow, ego; pochodz~%cego z papieros6w bez iiltra ....... W strukturze zawodowej 99 chorych wyra~.nie .dominowali g6rnicy w~gla kamiennego, s%anowi~cy a*~ 44,50/0 chorych, a hutnic~ ..*.elaza i stall 14,2°/o; przeds~awiciele innych zawod6w reprezentowani s~ w znacznie mniejszych liczbach. Nale~.y doda6, i~. w grupie kontrolnej rbwnie~, do- minowali g6rnicy w~gla kamiennego (46,9°/0) oraz hutnicy/.(17,70/0). G6rnicy w~gla kamiennego, opr6cz dymu ~ytoniowego, :nara~.eni byli na oddzialywanie r6~.nofrakcyjnych pyl6w w~gla i. skaly plonej oraz gazy postrzalowe. W tej frakcji, chorych jak i hie chorych, znale~.li si~ jedynie g6rnicy, kt6rzy na takich odcinkach pracowali, l~odobnie bylo z hu£nikami; .w grupie tej s~ jedynie racy, kt6rzy'.~nara~.eni-byli w nie- kt6rych oddzialach hut na oddzialywanie mieszaniny py}o.w.o-gazowej, tzn.~yl6w rudy ~.elaza, r6~.norodnych stop6w m~talic-zi4ych,.~pyl6w azbe- stu, gaz6w wielkopiecowych, b~d~ hutniczych innegb-t~~:.i--~..-.,~-~ .... Dlia pal~cych papierosy .z filtrem lub papierosy z fil%rem, o~az bez i fajk% k~6rzy w miejscu pracy nara~eni byli na dzialai~ie p~16w i gaz6w r6wnie~ uzyskano istotne statystycznie wska~niki ryzyka ~aka krtani~ Anaiizy struktury zawodowej jednak tutaj nie przeprowadzono z uwagi na stosunkowo mal~ liczb~ przypadk6w. .~ .. Z 328 chorych na raka krtani 22 (6,7°/~) palilo, papierosybez fil~ra.. a jednocze~nie byli eksponowani bezpo~rednio w miej~cu, pracy na pyly i opary pows~ale przy rd~.nych procesach produkcyjnych. Grupa konflrol- na tej frakcji wyniosla 21 m~.czyzn (3,20/0 ze 656 ogdlem)~ Z 22 chorych najliczniejsza byla frakcja m~czyzn pal~cych 16--20 sztuk papieros6w bez filtra/dzief~, s~anowi~ca 50°/~' (w grupie kontrolnej 52,4°/0). Pyly wraz z oparami i dymem tytoniu wsp6~oddzialuj~ce na populacje m~.czyzn spowodowaly istotny wzrost ryzyka zachorowaA na raka ki'~ani;, od okolo 3- do 9-krotnie cz~ciej w por6wnaniu do hie pal~cyqh i_ n.igdy na nic hie nara~onych. Krzywa regresji, biotic p6d uwag~ in~ensywno~6 pale- nia nieco obni~.a si~, niemniej jej poziom j'es~ stosunkowo wysoki w po- r6wnanit~ z pozos~alymi liniami regresji dotycz~.c.yqh natal.eft innego ro- Analizuj~c czas nara~enia -- 21 fat na py~y i opary, przy jednoczes-nej inhalacji dymu papieros6w hez filtra, zwraca uwag~ stosunko~vo wysoki wska~.nik ryzyka zachorowafl na raka krtani (RR = 3,9, przy ~/> 6,63 i p < 0,01). Warunki takie w takim czasie mialo 19 chorych (5,80/0 z 328 og61em) i 22 nie chorych (3,4~/~ z 656 og6lem). Struktura zawodowa tej irakcji malo wyra~na: w~r6d chorych naj- wi~cej bylo kierowc6w i opera~or6w sprz~tu mechanicznego (4, tj. 21,1°/o z 19), ale takich, kt6rzy nara~.eni hyli na pyly (najcz~ciej r6~.norodne materialy budowlane, takie jak m. in. cement, wapno, kruszywa budo- wlane) i opary (gl6wnie benzyny i olej6w silnikowych) --bowiem cz~- sto dokonywali napraw sprz~tu kt6rym si~ poslugiwali. W grupie kon-

iI 896 B. Ze,mla i wsp. Nr 13 trolnej najwi~cej bylo stolarzy (8, tj. 36>~°/o z 22), ale takich, kL6rzy poza pylami:(gI6wnie drewna..r6*.nych gatunk6w i r6~.norodnych pyI6w mineralnych), cz~sto sami malowa,li swoje wyroby, posluguj~c sit far- bami i lakierami z odpowiednimi rozciefczalnikami (m. in. nitro czy ter- pentynowymi)~-przez co byli.naraf.eni na powstale z nich 0pary. Na dru- gim miejscu byli kierowcy-mechanicy i operatorzy sprz~tu mechanicz- nego. W~r6d chorych stolarze, wraz z malarzami ~ciennymi byli na 2--3 miejscu i stanowili po 15,7°/o z og61u chorych w tej irakcji. Podsumowujs~c nale*.y podkre~li6, *.e w stosunku do niepal~cych i ni- gdy w *.yciu zawqdowym hie naraionych -- pal%cy papierosy bez liltra z r6wnoczesns, ekspozyc]s~ na pyly przemyslowe w czasie >~ 21 fat maj~ ryzyko zachorowafi na-raka krtani 2-krotnie wi~ksze; pal~cy i nara*.eni na pyly i gazy 2-krotnie ~i~ksze, a pal~cy i inhaluj~cy pyly wraz z opa- rami .4-krotnie wi~ksze, ryzyko raka. krtani. Na podkre~lenie zasluguje r6wnie*, fakt stosunkow0..wysokiego i istotnego statystycznie ryzyka za- chorowafna.~raka., krtani w.4r6d g6rnik6w g6rno~1~sl~ich, kopalf w~gla kamiennego w por6wnaniu z :zatrudnionymi w innych zawodach oraz grup~ niepal~cych.i nie~nara*.onych nigdy w miejscu pracy (tab. Ill). T a b ~ 1 a III. Ryzyko wzglqdae (RR) mka krtani a struktura zawodowa ....... " --: ..... ~ Chorzy Kontrola (RR) %* Nie pal~cy i nigdy nie nara~eni w miejscu pracy 9 41 1,00 -- Pal~cy i nara~.eni: ...... a. g6micy w~gla kamicnnego b. hutnicy ~claza i stal[. [:[:.'... c. ~lusarze . ........ ,~ .d. kierowcy-mechanicy e. stolarze 44 69 2,9* 6,A 14. 26 2,5 3,4 7 26 1,2 0,13 4 6 3,0 1,3 3 8 1,7 0,0 CY) Obj~nienia: *p (z* ~> 6,63) <~ 0,01 --statystyczna istotno~6 r6~aicy w stosunku do (RR) = 1,00, ~ (Y) poprawka Yatesa do testu Pearsona ~ przy liczebno~ciach od 5~10 Przedstawione da~e anali~yczne wskazuj~ na istnienie bardzo praw- dopodobnego zwi~zku, przyezynowego "zwi~zanego z ryzykiem zaehoro- waft na raka krtani, przy~:wsp6toddziatywaniu na ten narz~d dymu tytordowego wraz z. pytami,,.gazami czy oparami o r6~,norodnych wtas- no~eiaeh fizykoehemieznyeh,~ wyst~puj~eymi w mikro~rodowtskach pra- cy. Stosuj~c rip. w odniesieniu do pyt6w ,przemystowych kryteria bio- logiczne, a wi~c spos6b ich oddziatywania na ~ywy organizm ludzki, ma- my do czynienia z pylami o dzialaniu dra~ni~cym, dalej zwt6kniaj~eym, uezulaj~cym (alergizuj~eym), ezy wreszeie pyty o dzialaniu toksycznym. D1ug91etnie nara~enie na pyly cementu na przyktad, stwarza istotne ryzyko zmian chorobowych blony gluzowej nosa, zatok przynosowych, gara~a i ~:r~an~ (a.a). Py~y w~gi~ k~A=~go~.~' .... ~,z~- ~-~-~-~'" ~-~'°~ ..... ~" .... mionki) wywotuj~ cz~ste pylice P~uc (~4, ~6), ale te~ og61ne warunki wydobycia w~gla (py~y w~gla i gazy postrza~owe, ~emperatura i wiel- gotno~6 powietrza), wptywaj~ w-yra~nie na wzrost cz~sto~ci przewlek~ych nieswoistych chor6b uktadu oddechowego u g6rnik6w kopalfl w~gla (3~). Z kolei u s~oczniowc6w, kt6rzy s~ykaj~ sit z py~ami azbestu cz~ciej, obserwuje si~ pylic~ azbestow~, chroniczny, nie~y~ oskrzeli czy zabu- rzenia wentylacji uktadu oddechowego (5). Ale nara*.eni na pyty azbes~;u jednocze~nie pal~cy, tytofl charakteryzuj~ si~ ~e*~ wi~kszym ryzykiem

---

898 B. Zemla i wsp. Nr 13 'PI~MI~kNNZCT~VO 1. Breslow Norman, Day Norman: S~atks~ical methods in cancer research. The analysis of case contr.ol studies. IARC, Lyon 1980, 5, 338. -- 2. Brurme~'ng~ K., Ho~fma~ D.: I~C ~iem '~., 1978, 17, 313. -- 3. ~ncer incidence i~ five c~f~en~. Vol IV., Ly~ 1~, ~2. -- 4. Ch{es=za P., F=z~=~{s.D.: Med.~v_oro, 1976, 67, 407. -- 5. Chm~lews~ J. i w~p.: O%o~yn~. Pol., 19~, ~ck~ S. i wsp.: ~olaryng. Pol., 1~0, ~, 377. -- 7. E~so~ L., Be~ T.: J. Nafl. Cancer .l~t, 19~, 48, 1~5. -- 8. ~ua£ion of carc~genic r~sk of ~he chemical ~o m~. C~fain poIycyclyc aro~c hydr~arbo~ ~d h~erocyclic compounds. Vd. 3, I~, Lyon I~73, ~71. -- 9. ~a}uafion ~ carcinogenic risk ~ ch~ ~o man. ~um, nickel, some ~oxides, ~sce~eous indusfdal che~cals and g~eral considerafions ~ volatile ana~fhe~ics. Vol. il, IA~, Lyon .1976, ~06. i0. Evalua~on of 4he ca.rcinoge~c risk of che~cah ~o human. Some N-aitroso compo~. Vol. 17, I~C, Lyon 1973, ~3~. ~DI. Eva~ation e~ carctnog~c r~k ~ chemi~ ~o h~s. ~me me~ ~d m~allic compo~ds. Vol. ~, I~C, Lyo~ I~0, ~. -- 12. Flanders W., K.: Am. J. Pu~ic ~1fh, 1~, ~, ~9. -- 13. Flakers W. i w~.: ~ ~. ~id~id., 19~, 119, 23. -- 14. Gdrs~ T. i. wsp.: Zd~owie ~bl., 1982, 93, ~9. i w~p.: Brif. J. ~ncer~ 1981, ~, 1~. --'16. H~l~dal G., L{~olm C.: Off~n~ ~ryngol., I~0, 42, 233. --~ 17. H{~s M., Thins D., O'Re~ H.~ ~cer, 1979, 11~4. -- 18. Je~e~sk~ R.: ~rowie P=bl., '1@76, 87, 907. -- 19. Joh~ D., Rh~ades J.: ~. Na~l. Canc~ I~f., 1972, 48, 1~. -- 20. Kos~z~sk~ T. i w~.: ~demiolo~a n~otwor6w ~liwch w Po~ce w la~ch 1952--19~. C~ ~olo~-Insf~u%. Wars~wa 1~, ~8. '" 21. Lew{s G.: ~nc~ 1972, 1, 291. -- 22, Ma~{~g K. i ~p.: Cl~. OWia~g~l., 1981, 6, 1.@5. -- ~. M~o~ ~: Nature, 1973, 2~, 237. -- 24. Mc Do~d A. i ~p.: BAr. J. l~du~. Med., I~, 40, 3~. -- ~5. McDo~ ~ i wap.: Brif. ~. I.ndusf. M~., 19~, 41, iSI. -- 26. Muller K., Kroh~ B.: ~. ~cer .R~. C~.m OncoI.,=1980, S6, 211. -- 27. Olse~ J., Sabo~e S., ~ier M.: ~r. J. ~ne~ Cl~ ~col., 1~, 20, ~9. -- 28. Ro~ K. i wap.: ~demiol.. Rev., 1980, 2, 195. -- ~. Smelfz J.: Cancer ~., 1977; 2, 1,~. ~ ~0. Seg~ M.: Graphic present%ion of 'canc~ ~ence by .si~e ~d by ar~ ~d ~ula%ion. Com~ ~ %he da~ pub~hed ~: C~cer i~didence ~ five c~%i.n~fs, Vol. ~I. Se~ ~sf. ~ncer ~id~iol., N~oya i~77, I~. ~I. S{~zak ~. ~ wsp.: Bri%. J. C~c~, 19@7, 36, i30.- ~. Sfel~ P., McG{~I T.: ~cet, I@73, i, ~16. -- ~. S=~ow~k~ W. i w~p.: ~olar~g. ~., 1,980, 34, 357. ~. Sz~z~k{~{cz K.: .~. ~acy, ~979, ~, 357. -- ~. Sz~mcz~k~ew~z K.: ~acy, 1~9, 30, 367. -- 36. Sz~mc~~z K.: Pol. Ty~. ~k., 1~2, 37, 745. -- 37. Vagero D., Ol{~ R.: Bif. J. I.ndu~. Med., ~, 40, 1~. -- 38. W{l~{ams E., Hor~ J.: ~. Nafl. ~ncer I~, 1~, ~, 5~. -- 39. W~nd~ M.,. M=el~er U.: ~. ~b. ~smi~f. ~yg., 19~, ~, 64. -- ~. W~er E. i wsp.: C~cer, 19~6, ~8, &~l. ~I. W~ez E., Sfel~ S.: C~cer R~., 1977, 37, ~08. -- ~. Zem~= B., Wo~c~e- ~zek Z.: Neoplasma, 19~, 31, 4~. O%rz~eno: 19S5.07.23. Adr~ aufor6w: In~yfuf. O~olo~i, Oddzi~ w Gli.~each, ~. ~[ Cze~onej 15. ~101 Gliwic~. 451. Erytropoetyna jest czynnikiem nerkowym warunkuj~cym B. usuwanie przez ~lectzzon~ zuzy~yca C. prawidlow~ odnow~ uklad~ erytroblastycznego D. zahamowanie wbudowywania Fe do hemu J " E. przedtu~enie czasu .prze~.ycia krwinki czerwone,] .... ' 452. ~laki ~est najwa~tiejszy praktycznie objaw rtiewy<~omosc~ .nere~ A. wzrost ci~nienia krwi B niedok~visto~d C." wzros,t poziomu m~ w krwi ~ , ' ~ ~-~ D. sk~pomocz E. pojawienie si~ bialka w moczu